Eleştirilme Korkusu: Başkalarının Ne Düşündüğü Neden Bu Kadar Önemli Hale Gelir?

Eleştirilmek çoğu insan için rahatsız edici olabilir. Ancak bazı kişiler için eleştiri yalnızca bir
geri bildirim değil, doğrudan kişiliklerine veya yeterliliklerine yönelik bir tehdit gibi
algılanabilir.
Bu durumda kişi hata yapmaktan, fikir belirtmekten, yeni bir şey denemekten ya da görünür
olmaktan kaçınabilir.
“Ya yanlış düşünürlerse?”
“Ya yetersiz olduğumu fark ederlerse?”
“Ya beni beğenmezlerse?”
gibi düşünceler kişinin davranışlarını sınırlamaya başlayabilir.
Eleştiri Neden Bu Kadar Zorlayıcı Olabilir?
Eleştirilme korkusunun temelinde çoğu zaman eleştirinin nasıl yorumlandığı bulunur.
Bir kişi kendisine verilen geri bildirimi;
“Bu konuda geliştirmem gereken bir şey var.”
şeklinde değerlendirebilirken başka bir kişi aynı durumu;
“Ben yetersizim.”
“Beceremiyorum.”
“Beni artık beğenmiyorlar.”
şeklinde algılayabilir.
Bu durumda davranış ile kişinin kimliği birbirine karışır.
Yapılan bir hataya yönelik geri bildirim, kişinin bütün değerine yönelik bir yargı gibi
hissedilebilir.
Çocukluk Deneyimlerinin Etkisi
Eleştiriye karşı hassasiyet bazen erken dönem deneyimlerle ilişkili olabilir.

Çocukluk döneminde sık sık eleştirilmek, hataların çok fazla vurgulanması, başarıların
yeterince görülmemesi veya sürekli başkalarıyla kıyaslanmak kişinin zaman içerisinde
kendisine daha eleştirel yaklaşmasına neden olabilir.
Özellikle sevgi ve kabulün başarıya bağlı hissedildiği ortamlarda kişi;
“Doğru yaparsam kabul edilirim.”
“Hata yaparsam değerim azalır.”
gibi inançlar geliştirebilir.
Yetişkinlikte artık kimse bu kadar sert eleştirmese bile kişi kendi içinde aynı eleştirel sesi
taşımaya devam edebilir.
Eleştirilme Korkusu ve Mükemmeliyetçilik
Eleştiriden kaçınmanın yollarından biri kusursuz olmaya çalışmaktır.
Kişi hata yapmazsa kimsenin onu eleştiremeyeceğini düşünebilir.
Bu nedenle yaptığı işi defalarca kontrol edebilir, çok fazla hazırlanabilir veya tamamladığı bir
işi teslim etmekte zorlanabilir.
Ancak mükemmeliyetçilik eleştiri ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaz.
Ne kadar iyi bir performans gösterilirse gösterilsin, herkesin aynı fikirde olması veya her
davranışın beğenilmesi mümkün değildir.
Bu nedenle sürekli kusursuz olmaya çalışmak kişiye güven vermek yerine zamanla daha fazla
baskı yaratabilir.
Eleştirilme Korkusu Sosyal Hayatı Nasıl Etkiler?
Eleştirilmekten yoğun şekilde korkan kişi sosyal ortamlarda daha kontrollü davranabilir.
Konuşmadan önce cümlelerini zihninde hazırlayabilir, fikirlerini söylemekten kaçınabilir veya
yanlış anlaşılmamak için kendisini fazla açıklayabilir.
Bazen kişi bir sosyal ortam sonrasında söylediklerini tekrar tekrar düşünür.
“Keşke bunu söylemeseydim.”
“Acaba beni garip buldular mı?”
“Yanlış mı anlaşıldım?”
Bu zihinsel değerlendirmeler kişinin sosyal ilişkilerde daha rahat ve doğal olmasını
zorlaştırabilir.

Her Eleştiri Doğru mudur?
Eleştirilme korkusuyla çalışırken önemli noktalardan biri, her eleştiriyi otomatik olarak
gerçek kabul etmemektir.
Karşımızdaki kişinin düşüncesi bir bakış açısıdır.
Bazı eleştiriler yapıcı ve faydalı olabilirken bazıları kişinin kendi beklentileri, öfkesi veya
bakış açısıyla ilişkili olabilir.
Bu nedenle eleştiri karşısında şu sorular yardımcı olabilir:
“Bu geri bildirimin gerçekçi olan kısmı ne?”
“Buradan öğrenebileceğim bir şey var mı?”
“Bu tamamen benimle mi ilgili, yoksa karşı tarafın beklentileri de etkili mi?”
Eleştiriyi değerlendirmek ile eleştiriye teslim olmak aynı şey değildir.
Eleştiri Karşısında Savunmaya Geçmek
Eleştiri tehdit gibi algılandığında kişi kendisini hızlı şekilde savunmaya çalışabilir.
Açıklama yapmak, karşı tarafın hatalarını göstermek veya eleştiriyi tamamen reddetmek
isteyebilir.
Bu tepki çoğu zaman kişinin kendisini koruma çabasıdır.
Ancak her eleştirinin hemen yanıtlanması gerekmez.
Bazen;
“Bunu bir düşüneyim.”
demek ve kişinin kendisine değerlendirme alanı tanıması daha işlevsel olabilir.
Bu yaklaşım eleştiriyi kabul etmek zorunda olmak değil, otomatik savunma tepkisinin yerine
daha bilinçli bir yanıt koyabilmektir.
Eleştirilmek ile Değersiz Olmak Aynı Şey Değildir
Bir davranışımızın eleştirilmesi bütün kişiliğimizin yanlış olduğu anlamına gelmez.
Bir işte hata yapabilir, yanlış karar verebilir veya birinin beklentisini karşılamayabiliriz.
Bu durumlar değerimizi ortadan kaldırmaz.

Kişinin;
“Bu davranışım eleştirilebilir.”
ile;
“Ben eleştirilmeyi hak eden yetersiz biriyim.”
düşüncelerini birbirinden ayırması önemlidir.
Bu ayrım sağlıklı özdeğerin temel parçalarından biridir.
Eleştirilme Korkusuyla Nasıl Baş Edilebilir?
İlk adım, eleştiri karşısında otomatik olarak ortaya çıkan düşünceleri fark etmektir.
Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
“Bu eleştiri benim için neden bu kadar tehdit edici?”
“Biri beni eleştirdiğinde kendimle ilgili hangi sonuca ulaşıyorum?”
“Bir hata yapmam gerçekten bütün yeterliliğimi ortadan kaldırır mı?”
“Benzer bir durumda bir arkadaşımı nasıl değerlendirirdim?”
Bu sorular kişinin eleştiriyi daha gerçekçi bir çerçevede değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Herkes Tarafından Beğenilmek Mümkün Değildir
Eleştirilme korkusunun altında bazen herkes tarafından kabul edilme ihtiyacı bulunabilir.
Ancak ne kadar dikkatli davranırsak davranalım herkesin bizi beğenmesi mümkün değildir.
Bazı insanlar seçimlerimizi, konuşma biçimimizi veya yaşam tarzımızı eleştirebilir.
Psikolojik olarak daha sağlıklı olan, bütün eleştirileri ortadan kaldırmaya çalışmak yerine
hangilerinin bizim için anlamlı olduğunu seçebilmektir.
Kişinin kendi değerleri doğrultusunda hareket etmesi, herkesin onayını almaktan daha
sürdürülebilir bir güven oluşturabilir.
Psikoterapide Eleştirilme Korkusu
Eleştirilme korkusu kişinin iş, eğitim, sosyal ilişkiler veya kendini ifade etme becerilerini
belirgin şekilde etkiliyorsa psikoterapi sürecinde ele alınabilir.

Bu süreçte kişinin eleştiriye yüklediği anlam, özdeğer algısı, mükemmeliyetçi beklentileri ve
geçmişte yaşadığı eleştirilme deneyimleri değerlendirilebilir.
Amaç kişinin eleştiriden hiç etkilenmemesi değildir.
Amaç, geri bildirimi kendi değerinden ayırabilmesi, yararlı olan kısmını değerlendirebilmesi
ve eleştirilme ihtimali varken de kendisini ifade edebilmesidir.
Sonuç
Eleştirilmek zaman zaman zorlayıcı olabilir. Ancak birinin bizimle ilgili olumsuz bir
düşünceye sahip olması, bütün değerimizi belirlemez.
Eleştiriye karşı daha sağlıklı bir yaklaşım, her eleştiriyi reddetmek ya da hepsini doğru kabul
etmek değildir.
Önemli olan eleştiriyi değerlendirebilmek, gerekirse sorumluluk almak ve buna rağmen
kendimizi tamamen değersizleştirmemektir.
Kendimize duyduğumuz güven, herkesin bizi beğenmesinden değil; eleştiri karşısında da
kendi değerimizi koruyabilmekten gelişir.
Psikolog Beyza Çoban